Yaşam

Marie Claire Mayıs 2009

Ali Aksar 24 yaşında, feminen görünümünden ve tavırlarından dolayı toplum tarafından taciz edilen genç bir erkek. Onu 'eşcinsel' olarak tanımlamak doğru değil; çünkü eşcinselliğin yasak olduğu, ölümle cezalandırıldığı İran'da yaşıyor. Cinsiyetini değiştirip 'kadın bedenine sahip olmak' gibi arzuları yok fakat toplum içinde var olabilmek, en azından sokakta tacize uğramadan yürüyebilmek için başka bir çaresi olmadığının bilincinde. Kadın olmadığı için kadınlarla çalışamayan, erkeklerin çalıştığı ortamlarda ise aşağılanan ve çoğu zaman hırpalanan Ali Aksar için hayat zor. Cinsel kimliği, önce ailesi tarafından reddedilmesine neden oluyor, sonra iş bulamadığı için radikal bir karar vermek durumunda bırakıyor Ali'yi. Karar 'herkes gibi olmak' ile ilgili. Çünkü her ne kadar İran'da eşcinsellik suç sayılıp lanetleniyorsa da, cinsiyet değiştirme ameliyatları Ayetullah Humeyni'nin yıllar önce verdiği fetva sayesinde dini çerçeve içerisinde yasal... İran'da transseksüel olmak, kanserli olmaktan farksız ne de olsa. Tıbbi bir hastalık olarak ele alındığında ise her hastalık gibi tedavisi de mümkün. Söz konusu cinsiyet olunca, çözüm de orada yatıyor; seks değiştirme operasyonları...

İranlı Kadın Yönetmen Anlatıyor
İran doğumlu Amerika'da yaşayan yönetmen Tanaz Eshaghian'ın yeni filmi Be Like Others - Herkes Gibi Ol; İran'da seks değiştirme operasyonu geçiren, geçirmek zorunda kalan kişilerin hayatına çeviriyor kamerayı. Üçüncü belgeseli olan bu film ile yedi yaşında ailesiyle terk ettiği İran'a ilk kez geri dönüyor yönetmen Tanaz Eshaghian. Özel bir kliniğin bekleme salonundan, kimi transseksüellerin aileleri ile birlikte yaşadıkları evlere kadar en özel alanlara girmeyi başaran kamerasıyla izleyiciye anlattığı çok beklenmedik bir gerçeklik. Ali Aksar'ın aslında yalnız olmadığını yansıtıyor beyazperdeye. Be Like Others'ın gerçek kahramanlarından Ali Aksar, aslında bir sembol. Çünkü istatistiklere göre İran'da 15 bin üzerinde transseksüel yaşıyor ve yine rakamlar İran'ı en çok cinsiyet değiştirme operasyonu gerçekleştirilen ülke konusunda Tayland'ın ardından ikinci sıraya taşıyor. Tahran'ın merkezinde yer alan bir klinik sadece erkekten kadına, kadından erkeğe cinsiyetlerini değiştirmek isteyenlere hizmet veriyor. Prosedür enteresan; önce bir psikolog/psikiyatr tarafından ameliyatınızın onaylanması gerekiyor. Ardından operasyona kadar geçen süre içerisinde sokakta rahat dolaşabilmeniz ve 'eşcinsel' olduğunuz nedeniyle emniyet güçleri ile başınızın derde girmemesi için devlet size rapor niteliğinde bir belge veriyor. Ameliyat zorlu. İyileşme süreci uzun ve yalnız başınıza üstesinden gelebileceğiniz türden değil. Eğer aileniz en başından sizin ameliyatınızı onaylamıyor ve sizi evlatlıktan reddediyorsa, işiniz zor. Sizi bu aşamada tek bekleyen aile, Tanaz Eshaghian'ın da röportajında belirteceği gibi 'fuhuş ailesi.'

Baskı Altında Cinsiyet Değişimi
Doktor Bahram Mir-Celali'nin başında olduğu Mirdamad Cerrahi Merkezi, Be Like Others'da da tanık olduğumuz gibi seks değiştirme operasyonlarının gerçekleştiği çok önemli bir merkez. Doktorun bir saatlik görüşme sonrasında karşısındaki kişinin eşcinsel mi yoksa transseksüel mi olduğunu anladığını ileri sürdüğü, yılda yüzlerce operasyonun yapıldığı bu merkezde, herkesin tek dileği var; kendisi olmaktan çıkıp herkes gibi olmak. Özgür iradeleri ile değil de toplumun ve dini kuralların baskısıyla verilen kararlar genç delikanlıların hayatlarını sonsuza kadar değiştiriyor. Ameliyatlar ne kadar başarılı olursa olsun, hiçbir şey ruhlarındaki baskıyı, korkuyu silip atamıyor. Cinsiyetini değiştirme kararına boyun eğen Ali Aksar ameliyata girmeden önceki gece kameralara bakarak o acı gerçeği dile getiriyor; "Eğer İran'da yaşamıyor olsaydım, bu ameliyatı asla olmazdım; Allah'ın yarattığına asla dokunmazdım..." Be Like Others, bazen herkes gibi olmanın ne kadar ağır olduğunu hatırlatıyor insana. Tanaz Eshaghian, Marie Claire'e kendi deneyimini anlattı.

Be Like Others'ın hikayesi nedir?
Tanaz Eshaghıan: Birkaç yıl önce New York Times Gazetesi'nde bir makale okudum; İran'da seks değiştirme operasyonlarının yasal olduğundan ve çok sayıda operasyon gerçekleştiğinden bahsediyordu. Benim için çok şaşırtıcı bir bilgiydi çünkü İranlı bir ailede yetişmiş biri olarak söz konusu kültürün ne kadar muhafazakar olduğunu biliyordum. Öyle bir toplum ki bırakın seks değiştirme operasyonlarına yasal anlamda izin vermeyi, 25 yaşına kadar evlenmemiş olmak dahi bir sorun orada. Toplumların cinsiyet ve cinsellik konusuna bakışlarını anlamak için topluma uyum sağlamayan, aykırı kişiler üzerinden enteresan bir bakış yakalayabileceğimi düşündüm.

İran'da ne zaman yaşamıştınız; ne hissettiniz yeniden gittiğinizde?
Yedi yaşına kadar İran'da yaşadım. Sonrasında hiç geri dönmemiştim. İran'da olmayı çok sevdim aslına bakarsanız. Dilini konuştuğunuz, kültürüne yabancı olmadığınız bir ülkeye gidiyorsunuz ama nerede olduğunuzdan haberiniz bile yok! Gerçekdışı bir deneyimdi. Özel hayat diye bir şey yok; herkes birbirinin işine karışma hakkı görüyor kendinde... Çok farklı bir kültür fakat orada olmak enteresandı.

Fetvanın nedeni nedir?
Anlatılanlara göre 80'lerde erkekten kadına dönmek isteyen bir transseksüel Humeyni'nin karşısına çıkıyor, üstünü açıp göğüslerini göstererek yardım dileniyor; 'Ben bir kadınım!' diye ağlıyor. Humeyni üstünü giyinmesini söyledikten sonra 'Sen kadınsın ve yardıma ihtiyacın var' diyerek bir fetva veriyor. Böylece; akıl ile bedenin eşleşmesi için doktor kontrolünde operasyon geçirerek cinsiyet değiştirmek yasal oluyor.

Filmde hikayesine tanık olduğumuz erkekten kadına dönen kişiler bu karardan, ameliyattan çok emin değiller. Bir nevi yasalara boyun eğmek üzere ameliyat masasına yatıyorlar sanki.
Benim de filmde sormak istediğim sorulardı bunlar. Filmi enteresan kılan da bu sanırım. Sadece durumu olduğu haliyle ortaya koymak istedim; cevaplar bulmak değil. Ancak bir şekilde onlar için bir anlamı var bu operasyonların. Çünkü diğer türlü, toplum içinde kabul görerek yaşamaları mümkün değil. Homoseksüellik büyük bir utanç kaynağı. Filmin adı da bu yüzden Be Like Others - Herkes Gibi Ol. Hayatta başka hiçbir şey istemiyorlar. Hasta olduklarını kabul ettikleri noktada ameliyat da normal bir süreç halini alıyor. En çarpıcı şekliyle bir transseksüel içinde bulunduğu durumu anlatırken; 'Düşünün ki kanserim' diyor... Onlara göre transseksüel olmak kanser gibi tıbbi bir durum; o kadar.

Peki o operasyonu geçirdikten sonra hayatları istedikleri gibi normale dönüyor mu? Herkes gibi oluyorlar mı?
Çoğunlukla hayır, çünkü operasyon sonrası onları destekleyen bir sistem yok. Sosyal servis anlamında hiçbir şey yok ve eğer aileleri de onları reddederse -Türkiye'de de böyle mi bilmiyorum ama İran'da en önemli yapı ailedir- hiçbir şeyleri kalmıyor. Çünkü eğer aileniz yok ise İran'da bir hiçsiniz. O noktada ameliyat ile cinsiyet değiştirenleri bekleyen tek aile; fuhuş ailesi oluyor. Hepsi hemen hemen aynı yaşta, aynı şeyleri yaşamışlar, aynı evde bir şekilde birbirlerine göz kulak oluyorlar... Hiçbir zaman herkes gibi olamıyorlar.

Eda Göklü